Peningaþvættislögin eru þung aflestrar og breytast reglulega. Hér eru helstu skyldur tilkynningarskyldra aðila útskýrðar á mannamáli — fyrir bókara, fasteignasala, lögmenn og aðra sem lögin ná til, án þess að þurfa að lesa lagatextann sjálfan grein fyrir grein.
1. Tilgangurinn: Af hverju erum við að þessu?
Markmiðið með lögunum er að koma í veg fyrir að glæpamenn geti komið illa fengnum peningum inn í hagkerfið og látið þá líta út fyrir að vera löglegir. Einnig er markmiðið að stoppa fjármögnun hryðjuverka og fjármögnun útbreiðslu gereyðingarvopna.
Hvað er eiginlega peningaþvætti?
Peningaþvætti er þegar einhver tekur við, notar, aflar sér eða öðrum ávinnings af broti sem er refsivert — eða umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, felur hann eða felur uppruna hans, eðli eða staðsetningu — til að láta illa fengið fé líta út fyrir að vera löglegt.
Fjármögnun hryðjuverka er öflun fjár — með beinum eða óbeinum hætti — í þeim tilgangi eða með vitneskju um að nota eigi það, í heild eða að hluta, til að fremja hryðjuverkabrot.
Fjármögnun útbreiðslu gereyðingarvopna er öflun eða ráðstöfun fjár sem nýtist til að þróa, framleiða, afla eða dreifa gereyðingarvopnum, eða til að sniðganga þvingunaraðgerðir sem beinast að slíkri starfsemi. Skyldur tilkynningarskyldra aðila ná til hennar með sama hætti og til fjármögnunar hryðjuverka — sami grunur, sama tilkynningarskylda og sama krafa um skjalfestingu.
Fyrirtæki og fagaðilar sem stýra aðgangi að fjármálakerfinu eru kallaðir tilkynningarskyldir aðilar. Lögin gera þessa aðila að „hliðvörðum“ samfélagsins. Til þeirra teljast m.a.:
Fjárhæðarmörk miðast við opinbert viðmiðunargengi eins og það er skráð hverju sinni. Ríkisskattstjóri hefur eftirlit með liðum l–u í 1. mgr. 2. gr. laganna; Fjármálaeftirlitið með fjármálafyrirtækjum og sambærilegum aðilum.
2. Áhættumat eigin starfsemi (Að þekkja eigin veikleika)
Áður en fyrirtæki getur varið sig, verður það að vita hvar hættan liggur. Stjórnendur verða að gera skriflegt áhættumat þar sem eftirfarandi fjórir þættir eru skoðaðir:
- Viðskiptamannahópurinn: Erum við með viðskiptavini sem gætu verið í áhættuhóp? (T.d. flókin erlend eignarhaldsfélög).
- Vörur og þjónusta: Er auðvelt að nota okkar vörur til að þvætta peninga? (T.d. stórar millifærslur eða kaup á dýrum eignum).
- Afhendingarleiðir: Gerast viðskiptin augliti til auglitis (minni áhætta) eða bara í gegnum netið án þess að við hittum fólkið (meiri áhætta)?
- Landfræðileg áhætta: Eru peningarnir að koma frá eða fara til landa sem eru þekkt fyrir spillingu, stríð eða slök lög?
Út frá þessu mati verður fyrirtækið að búa til innri reglur og verkferla til að loka þeim glufum sem fundust. Áhættumatið þarf að uppfæra reglulega.
3. Áreiðanleikakönnun (Að þekkja viðskiptavininn / KYC)
Fyrirtæki mega ekki eiga í viðskiptum við ókunnuga. Skyldan snýst um að svara þremur spurningum:
2. Hver á fyrirtækið? (Finna „raunverulegan eiganda“ ef viðskiptavinur er lögaðili).
3. Hvaðan koma peningarnir? (Spyrja um uppruna fjár og tilgang viðskiptanna).
Raunverulegur eigandi er sá einstaklingur sem í raun á eða stýrir viðskiptavini — venjulega miðað við að eiga eða ráða yfir meira en 25% hlutafjár eða atkvæðisréttar, beint eða óbeint. Ef enginn nær því marki, telst æðsti stjórnandi félagsins raunverulegur eigandi í staðinn.
Hvenær er könnun skylda?
- Við upphaf viðskiptasambands.
- Við stök viðskipti að fjárhæð 15.000 evrur eða meira, hvort sem greitt er í einni greiðslu eða fleirum sem virðast tengjast.
- Við greiðslu í reiðufé fyrir vöru eða þjónustu að fjárhæð 10.000 evrur eða meira.
- Við allar millifærslur fjármuna, óháð fjárhæð.
- Alltaf, óháð fjárhæð, ef grunur leikur á peningaþvætti eða fjármögnun hryðjuverka/gereyðingarvopna — engin lágmarksfjárhæð gildir þá.
Sveigjanleiki í könnun
Ekki allir fá sömu meðferð. Ef áhættan er mjög lítil (t.d. viðskipti við ríkið) má gera einfaldaða könnun. Ef áhættan er mikil verður að gera aukna könnun (t.d. spyrja mun nánar út í uppruna auðæfa) — meðal annars þegar viðskiptavinur er búsettur í áhættusömu ríki eða viðskiptin eru óvenjuleg, flókin eða án skýrs efnahagslegs tilgangs.
PEP — Pólitískt áhættusamir einstaklingar
Til PEP teljast þjóðhöfðingjar, ráðherrar, þingmenn, hæstaréttardómarar, sendiherrar, háttsettir herforingjar og æðstu stjórnendur alþjóðastofnana — og einnig nánasta fjölskylda þeirra og nánir samstarfsmenn. Staðan helst í a.m.k. 12 mánuði eftir að viðkomandi lætur af embætti.
- Fá samþykki yfirstjórnar áður en viðskiptasambandi er komið á eða haldið áfram.
- Grípa til ráðstafana til að staðfesta uppruna auðs og fjármuna viðkomandi.
- Hafa aukið eftirlit með viðskiptasambandinu meðan á því stendur.
Skelbankar (bankar án raunverulegrar starfsemi eða eftirlits) mega aldrei vera viðskiptavinur eða mótaðili, sama hversu litlar fjárhæðir eiga í hlut.
Athugið: Skimun gagnvart þvingunarlistum (t.d. listum SÞ, ESB og OFAC) er sjálfstæð skylda samkvæmt öðrum lögum — lögum um framkvæmd alþjóðlegra þvingunarráðstafana — sem er vísað til víða í peningaþvættislögunum en er ekki hluti af þeim. Í reynd er skimunin samofin PEP- og áreiðanleikakönnun, en lagagrundvöllurinn er annar.
Könnun lýkur ekki við undirskrift
Áreiðanleikakönnun er ekki einskiptisverk sem lýkur við upphaf viðskiptasambands. Fylgjast þarf með viðskiptum viðskiptavinarins allan tímann sem sambandið varir og athuga hvort þau samræmist því sem vænst er miðað við eðli reksturs hans, áhættu og upplýsingar um uppruna fjármuna — og uppfæra upplýsingar um viðskiptavininn reglulega, oftar eftir því sem áhættan er meiri.
4. Tilkynningarskyldan (Að láta vita af grunsamlegum viðskiptum)
Ef starfsmaður tekur eftir einhverju skrítnu og fær grun um peningaþvætti — t.d. ef viðskiptavinur neitar að sýna skilríki, færir stórar upphæðir án skýringa eða vill alltaf nota mikið reiðufé — verður fyrirtækið að tilkynna það til Skrifstofu fjármálagreininga lögreglu.
Dæmi um viðvörunarmerki
Eftirfarandi mynstur eru þekkt úr leiðbeiningum FATF (alþjóðlegu framkvæmdasveitarinnar gegn peningaþvætti) og skýrslum Skrifstofu fjármálagreininga lögreglu. Þau sanna ekki peningaþvætti ein og sér — en eiga að kalla fram frekari skoðun:
- Skipting í smærri greiðslur (structuring): Viðskiptavinur greiðir ítrekað upphæðir rétt undir mörkunum sem krefjast könnunar eða tilkynningar (sjá 3. kafla) — t.d. margar 9.500 evra reiðufjárgreiðslur í stað einnar 15.000 evra greiðslu. Mynstrið sjálft, að forðast mörkin ítrekað, er viðvörunarmerki.
- Flókið eignarhald án skýringa: Raunverulegan eiganda reynist erfitt að finna vegna keðju erlendra eignarhaldsfélaga, oft í löndum þekktum fyrir litla gagnsæiskröfu — án þess að viðskiptin sjálf kalli á slíka flækju.
- Fasteignaviðskipti langt yfir eða undir markaðsvirði: Eign er keypt eða seld á verði sem á sér enga eðlilega skýringu, greitt er að hluta af þriðja aðila sem tengist ekki kaupanda, eða stórum hluta kaupverðs er skilað í reiðufé.
- Fjárhæðir sem passa illa við umfang rekstrar: Lítið fyrirtæki með takmarkaða starfsemi tekur skyndilega á móti eða sendir frá sér háar fjárhæðir sem eiga sér enga skýra tengingu við starfsemina — og fénu er jafnóðum komið áfram til annars aðila.
Það er stranglega bannað að láta viðskiptavininn vita að hann hafi verið kærður eða að viðskipti hans séu til rannsóknar. Að kjafta frá slíku er lögbrot.
Vernd fyrir starfsfólk sem tilkynnir: Tilkynning sem gerð er í góðri trú telst ekki brot á þagnarskyldu og skapar hvorki starfsmanni né fyrirtæki bótaskyldu — jafnvel þótt í ljós komi síðar að grunurinn hafi verið óréttmætur.
5. Ábyrgðarmaður (Compliance Officer)
Til að tryggja að lögunum sé fylgt verður hvert fyrirtæki að tilnefna ábyrgðarmann, úr hópi stjórnenda. Hún/hann sér um að uppfæra áhættumat, semja verkferla og er tengiliður fyrirtækisins við lögregluna. Ábyrgðarmaður skal hafa hindrunarlausan aðgang að öllum gögnum, upplýsingum og því fjármagni sem þarf til að sinna starfinu — stjórn getur ekki takmarkað þennan aðgang.
- Skimun starfsfólks: Áður en nýir starfsmenn eru ráðnir í hlutverk sem varða áhættu á peningaþvætti, ber fyrirtækinu að meta áreiðanleika og hæfi viðkomandi — ekki bara þjálfa fólk eftir á.
- Óháð úttekt hjá stærri fyrirtækjum: Fari starfsemi yfir tiltekna stærð, dugar ekki að hafa bara ábyrgðarmann — krafa er gerð um að sjálfstæð endurskoðunardeild eða sjálfstæður utanaðkomandi aðili prófi reglulega hvort verkferlar fyrirtækisins gegn peningaþvætti virki í raun.
6. Geymsla gagna (5 ára reglan)
Til að lögreglan geti rakið slóð glæpamanna seinna meir, verða fyrirtæki að geyma afrit af skilríkjum og öll gögn sem varða áreiðanleikakönnun í fimm ár eftir að viðskiptasambandi við viðskiptavin lýkur. Eftir fimm ár skal eyða gögnunum — nema eftirlitsaðili krefjist lengri varðveislu, sem getur bætt við allt að fimm árum til viðbótar (þ.e. allt að tíu ár samtals) ef sérstakar ástæður liggja fyrir.
7. Þjálfun og vernd starfsfólks
Stjórnendur bera ábyrgð á því að allt starfsfólk fái reglubundna þjálfun. Starfsfólk þarf að þekkja lögin, innri reglur fyrirtækisins og kunna að bera kennsl á „viðvörunarbjöllur“ í daglegum viðskiptum.
Fyrirtæki þurfa einnig að tryggja vernd uppljóstrara. Starfsfólk verður að geta tilkynnt brot á lögunum innan fyrirtækisins í trúnaði eða nafnlaust, án þess að eiga á hættu að missa vinnuna eða lenda í einelti. Ef starfsmanni sem hefur tilkynnt grun er sagt upp eða hann beittur órétti innan tveggja ára frá tilkynningu, hvílir sönnunarbyrðin á vinnuveitandanum — hann þarf að sýna fram á að ákvörðunin hafi verið á öðrum forsendum byggð, ekki tilkynningunni.
8. Eftirlit og sektir
Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með flestum tilkynningarskyldum aðilum — en ekki öllum: ríkisskattstjóri hefur eftirlit með þeim sem skráðir eru hjá honum skv. 10. kafla hér að neðan (t.d. fasteignasölum, bókhaldsþjónustu og listmunasölum).
9. Vinnsla persónuupplýsinga
Öll vinnsla persónuupplýsinga vegna áreiðanleikakönnunar og tilkynninga fellur undir persónuverndarlög til viðbótar við þessi lög. Það sem er sértækt fyrir peningaþvættislögin:
- Upplýsingaskylda gagnvart viðskiptavinum: Nýjum viðskiptavinum ber að tilkynna, áður en eða þegar viðskiptasamband hefst, hvernig persónuupplýsingar þeirra verða unnar í tengslum við áreiðanleikakönnun og lögbundnar tilkynningar.
- Þegar gögn eru ekki lengur nauðsynleg í samræmi við tilgang söfnunarinnar skal þeim eytt, nema önnur lög krefjist annars.
10. Ertu skráningarskyld/ur?
Ríkisskattstjóri getur neitað um skráningu — eða fellt hana niður síðar — ef skráningarskyldur aðili, raunverulegir eigendur hans eða stjórnendur hafa á síðustu árum hlotið dóm fyrir alvarleg fjármálabrot, eru í gjaldþroti, eða skortir að öðru leyti gott orðspor og fjárhagslegt sjálfstæði. Með öðrum orðum: sakaferill eigenda eða stjórnenda getur komið í veg fyrir að fyrirtækið fái yfir höfuð að starfa löglega á þessu sviði.
Til fróðleiks: Bankar og greiðsluþjónustuaðilar þurfa að halda miðlæga skrá um alla bankareikninga og geymsluhólf sem yfirvöld geta leitað í við rannsóknir — þetta á aðallega við fjármálafyrirtæki sjálf, ekki aðra tilkynningarskylda aðila.
Þetta skjal er einfölduð samantekt á lögum nr. 140/2018 og ætlað til fræðslu. Til nákvæmrar lagatúlkunar skal alltaf vísa í upprunalegan lagatexta.